Volg ons op
Facebook
Twitter

Olie op het vuur

DOOR ROGER ABRAHAMS

Oliemaatschappij Shell heeft altijd de middelen gevonden om zich in de schijnwerpers te spelen, maar zo makkelijk gaat dat niet meer. Ter illustratie: drie voorbeelden van Shell in de popcultuur.

The Rival World (1955)

Als je achter de camera staat, kun je het beeld bepalen: die ijzeren filmwet had Shell snel door. De Bataafsche Petroleum Maatschappij nodigde al in de jaren 20 cineasten uit om de oliewinning in Nederlands-Indië vast te leggen. Moederbedrijf Shell zette in 1933 een nieuwe stap met de oprichting van de Shell Film Unit. Die moest met audiovisuele middelen de vraag naar Shell-producten vergroten en goodwill kweken.

Het werd een doorslaand succes: onder leiding van filmpionier John Grierson groeide de afdeling uit tot een wereldwijd bewonderde club van cineasten die non-fictiefilms produceerden die decennialang grote invloed hadden op documentairemakers. Hoewel Shell de opdrachtgever was, leverde de Unit journalistieke producties af waarin slechts aan het einde het bekende schelplogo verscheen. Maar toch: wie het oeuvre uit de beginjaren bekijkt, ziet ronkende motoren, draaiende machines en kolossale schepen. Shell leidde de mens een nieuw industrieel tijdperk binnen, zoveel was duidelijk.

De macht en de middelen van Shell verhieven het werk van de Unit ver boven dat van een lullig bedrijfsfilmpje. In een wereld zonder televisie was de vraag naar goede films groot. Van Noord- Amerika tot Afrika leende Shell zijn films uit, meestal gratis.

Scholen, universiteiten en internationale organisaties maakten er dankbaar gebruik van. In sommige landen brachten mobiele bioscopen de Shell-films tot in de kleinste dorpen. In Nederland had Shell in 1960 maar liefst 150 verschillende films in roulatie, die volgens de oliemaatschappij te zien waren in bedrijfskantines, clubhuizen en op de boot van Rotterdam naar New York. Diverse producties werden vertoond op filmfestivals – dat kon toen nog – als in Cannes. Wie films maakte voor Shell, bereikte een massapubliek.

De bekendste Nederlander die voor de Shell Film Unit werkte was Bert Haanstra, de latere regisseur van onder meer de Oscar-winnende documentaire Glas (1958). Haanstra draaide voor Shell verschillende films. Een ervan heette The Rival World (1955) en ging over insectenplagen. Beroemd is de scène, in Kenia opgenomen, waarin twee vliegtuigen zich door een kilometerslange sprinkhanenzwerm boren. Om de smurrie van de zich te pletter vliegende sprinkhanen weg te werken, zetten de piloten hun ruitenwissers aan. Buitengewoon spectaculair, en voorzien van een heldere boodschap: de piloten golden als dappere strijders in een gevecht tussen mens en insect, en hun wapens waren de grote hoeveelheden pesticiden (mogelijk DDT) van Shell die ze aan het lozen waren. In de jaren 70 drong Haanstra erop aan om een tekst toe te voegen over de nadelige gevolgen van chemische bestrijdingsmiddelen voor het milieu. Shell weigerde.

Help! (1979)

Huh, The Beatles voor een reusachtige rood-gele Shell-schelp?

Jazeker. De Britse band bracht in 1965 zijn klassiek geworden plaat Help! uit, waarop onder meer de titelsong staat, ‘Ticket to ride’ en ‘Yesterday’. Veertien jaar later kwam Shell Nederland met een van de eerste multimediale reclamecampagnes van ons land: ‘Shell helpt’. De oliemaatschappij gaf een reeks boekjes uit over praktische kwesties (‘Wat er komt kijken bij het kopen van een auto?’), waarvan elke uitgave werd begeleid door een tv-spot met Kees Brusse en advertenties in dagbladen en tijdschriften. In het kader van deze campagne besloot Shell om 2000 exemplaren te laten drukken van het Beatles-album met de bijpassende titel, exclusief voor medewerkers van het bedrijf. Best bijzonder, om het onderkoeld te zeggen, want The Beatles hadden nooit eerder toestemming gegeven om hun platenhoezen zo ingrijpend aan te passen en zouden het daarna ook nooit meer doen. De uitgave leidde dan ook tot een knetterende ruzie tussen de kantoren van platenmaatschappij EMI in Groot- Brittannië en Nederland. Inmiddels is de hoes – aldus de Nederlandse Beatles-fanclub – een van de meest gezochte ter wereld.

Lees verder in de VARAgids op pagina 22.